Sunday, September 17, 2023

पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
अतिथिमेहमान ,पाहुन ,आगंतुक, अभ्यागत।
अश्वघोड़ा,आशुविमानक, तुरंग, घोटक, हय, तुरंगम, वाजि, सैंधव, रविपुत्र।
अधर्मपाप ,अनाचार, अनीत, अन्याय, अपकर्म, जुल्म।
अचलअडिग ,अटल ,स्थिर ,दृढ, अविचल।
अनुपमअनोखा, अनूठा, अपूर्व, अद्भुत, अद्वितीय, अतुल।
अमृतमधु, सुधा, पीयूष ,अमी, सोम ,सुरभोग।
अंबामाता, जननी, मां, जन्मदात्री, प्रसूता।
अलंकारआभूषण, भूषण, विभूषण, गहना, जेवर।
अहंकारदंभ, गर्व, अभिमान, दर्प, मद, घमंड, मान।
अरण्यजंगल, वन, कानन, अटवी, कान्तार, विपिन।
अंकुशनियंत्रण, पाबंदी, रोक, अंकुसी, दबाव, गजांकुश, हाथी को नियंत्रित करने की कील, नियंत्रित करने या रोकने का तरीका।
अंतरिक्षखगोल, नभमंडल, गगनमंडल, आकाशमंडल।
अंतर्धानगायब, लुप्त, ओझल, अदृश्य।
अंबरआकाश, आसमान, गगन, फलक, नभ।
अंतर्गतशामिल, सम्मिलित, भीतर आया हुआ गुप्त।
अंकसंख्या, गिनती, क्रमांक, निशान, चिह्न, छाप।
अंकुरकोंपल, अँखुवा, कल्ला, नवोद्भिद्, कलिका, गाभा
अंकुशप्रतिबन्ध, रोक, दबाव, रुकावट, नियन्त्रण।
अंगअवयव, अंश, काया, हिस्सा, भाग, खण्ड, उपांश, घटक, टुकड़ा, तन, कलेवर, शरीर, देह।
‘अग्निआग, अनल, पावक, जातवेद, कृशानु, वैश्वानर, हुताशन, रोहिताश्व, वायुसखा, हव्यवाहन, दहन, अरुण।
अंचलपल्लू, छोर, क्षेत्र, अंत, प्रदेश, आँचल, किनारा।
अचानकअकस्मात, अनायास, एकाएक, दैवयोगा।
अटलअडिग, स्थिर, पक्का, दृढ़, अचल, निश्चल, गिरि, शैल, नग।
अठखेलीकौतुक, क्रीड़ा, खेल –कूद, चुलबुलापन, उछल –कूद, हँसी –मज़ाक।
अमृतअमिय, पीयूष, अमी, मधु, सोम, सुधा, सुरभोग, जीवनोदक, शुभा।
अयोग्यअनर्ह, योग्यताहीन, नालायक, नाकाबिल।
अभिप्रायप्रयोजन, आशय, तात्पर्य, मतलब, अर्थ, मंतव्य, मंशा, उद्देश्य, विचार
अर्जुनभारत, गुडाकेश, पार्थ, सहस्रार्जुन, धनंजय।
अवज्ञाअनादर, तिरस्कार, अवमानना, अपमान, अवहेलना, तौहीन।
अश्वघोड़ा, तुरंग, हय, बाजि, सैन्धव, घोटक, बछेड़ा, रविसुत, अर्दा
असुररजनीचर, निशाचर, दानव, दैत्य, राक्षस, दनुज, यातुधान, तमीचर।
अवरोधरुकावट, विघ्न, व्यवधान, अरुंगा।
अतिथिमेहमान, पहुना, अभ्यागत, रिश्तेदार, नातेदार, आगन्तुका.
अतीतपूर्वकाल, भूतकाल, विगत, गत।
अनाजअन्न, शस्य, धान्य, गल्ला, खाद्यान्न।
अनाड़ीअनजान, अनभिज्ञ, अज्ञानी, अकुशल, अदक्ष, अपटु, मूर्ख, अल्पज्ञ, नौसिखिया।
अनारसुनील, वल्कफल, मणिबीज, बीदाना, दाडिम, रामबीज, शुकप्रिय।
अनिष्टबुरा, अपकार, अहित, नुकसान, हानि, अमंगल।
अनुकम्पादया, कृपा, करम, मेहरबानी।

 

अनुपमसुन्दर, अतुल, अपूर्व, अद्वितीय, अनोखा, अप्रतिम, अद्भुत, अनूठा, विलक्षण, विचित्र।
अनुसरणनकल, अनुकृत, अनुगमन।
अपमानअनादर, उपेक्षा, निरादर, बेइज्जती, अवज्ञा, तिरस्कार, अवमाना।
अप्सरापरी, देवकन्या, अरुणप्रिया, सुखवनिता, देवांगना, दिव्यांगना, देवबाला।
अभयनिडर, साहसी, निर्भीक, निर्भय, निश्चिन्त।
अभिजातकुलीन, सुजात, खानदानी, उच्च, पूज्य, श्रेष्ठ।
अभिज्ञजानकार, विज्ञ, परिचित, ज्ञाता।
अभिमानगौरव, गर्व, नाज, घमंड, दर्प, स्वाभिमान, अस्मिता, अहं, अहंकार, अहमिका, मान, मिथ्याभिमान, दंभ।
अभियोगदोषारोपण, कसूर, अपराध, गलती, आक्षेप, आरोप, दोषारोपण, इल्ज़ामा।
अभिलाषाकामना, मनोरथ, इच्छा, आकांक्षा, ईहा, ईप्सा, चाह, लालसा, मनोकामना।
अभ्यासरियाज़, पुनरावृत्ति, दोहराना, मश्क।
अमरमृत्युंजय, अविनाशी, अनश्वर, अक्षर, अक्षय।
अमीरधनी, धनाढ्य, सम्पन्न, धनवान, पैसेवाला।
अनन्तअसंख्य, अपरिमित, अगणित, बेशुमार।
अनभिज्ञअज्ञानी, मूर्ख, मूढ़, अबोध, नासमझ, अल्पज्ञ, अदक्ष, अपटु, अकुशल, अनजान।
अगुआअग्रणी, सरदार, मुखिया, प्रधान, नायक।
अधररदच्छद, रदपुट, होंठ, ओष्ठ, लब।
अध्यापकआचार्य, शिक्षक, गुरु, व्याख्याता, अवबोधक, अनुदेशक।
अंधकारतम, तिमिर, ध्वान्त, अँधियारा, तिमिस्रा।
अनुरूपअनुकूल, संगत, अनुसार, मुआफिक
अन्तःपुररनिवास, भोगपुर, जनानखाना।
अदृश्यअभद्र, अविनीत, अशिष्ट, गँवार, उजड्ड।
अकालभुखमरी, कुकाल, दुष्काल, दुर्भिक्षा।
अशुद्धदूषित, गंदा, अपवित्र, अशुचि, नापाका।
असभ्यअभद्र, अविनीत, अशिष्ट, गँवार, उजड्ड।
अधमनीच, निकृष्ट, पतित।
अपकीर्तिअपयश, बदनामी, निंदा, अकीर्ति।
अध्ययनअनुशीलन, पारायण, पठनपाठन, पढ़ना।
अनुरोधअभ्यर्थना, प्रार्थना, विनती, याचना, निवेदन।
अखण्डपूर्ण, समस्त, सम्पूर्ण, अविभक्त, समूचा, पूरा।
अपराधीमुजरिम, दोषी, कसूरवार, सदोष।
अधीनआश्रित, मातहत, निर्भर, पराश्रित, पराधीन।
अनुचितनाजायज़, गैरवाजिब, बेजा, अनुपयुक्त, अयुत।
अन्वेषणअनुसन्धान, गवेषण, खोज, जाँच, शोध।
अमूल्यअनमोल, बहुमूल्य, मूल्यवान, बेशकीमती।
अजब्रह्मा, ईश्वर, दशरथ के जनक, बकरा।
अंधानेत्रहीन, सूरदास, अंध, चक्षुविहीन, प्रज्ञाचक्षु।
अनुवादभाषांतर, उल्था, तर्जुमा।
अरण्यजंगल, कान्तार, विपिन, वन, कानन।
अश्लीलअभद्र, अधिभ्रष्ट, निर्लज्ज बेशर्म, असभ्य।

‘आ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

शब्द पर्यायवाची 
आकुलआकुल – व्यग्र, बेचैन, क्षुब्ध, बेकल।
आकृतिआकार, चेहरा –मोहरा, नैन –नक्श, डील –डौला
आदर्शप्रतिरूप, प्रतिमान, मानक, नमूना।
आलसीनिठल्ला, बैठा –ठाला, ठलुआ, सस्त, निकम्मा, काहिला
आयुष्मान्चिरायु, दीर्घायु, शतायु, दीर्घजीवी, चिरंजीव।
आज्ञाआदेश, निदेश, फ़रमान, हुक्म, अनुमति, मंजूरी, स्वीकृति, सहमति, इजाज़ता
आश्रयसहारा, आधार, भरोसा, अवलम्ब, प्रश्रय।
आख्यानआख्यान – कहानी, वृत्तांत, कथा, किस्सा, इतिवृत्ता
आधुनिकअर्वाचीन, नूतन, नव्य, वर्तमानकालीन, नवीन, अधुनातन।
आवेगतेज़ी, स्फूर्ति, जोश, त्वरा, तीव्र, फुरती, चपलता।
आलोचनासमीक्षा, टीका, टिप्पणी, नुक्ताचीनी, समालोचना।
आरम्भश्रीगणेश, शुरुआत, सूत्रपात, प्रारम्भ, उपक्रम।
आवश्यकअनिवार्य, अपरिहार्य, ज़रूरी, बाध्यकारी।
आदिपहला, प्रथम, आरम्भिक, आदिमा
आपत्तिविपदा, मुसीबत, आपदा, विपत्ति।
आकाशआकाश – नभ, अम्बर, अन्तरिक्ष, आसमान, व्योम, गगन, दिव, द्यौ, पुष्कर, शून्य।
आचरणचाल –चलन, चरित्र, व्यवहार, आदत, बर्ताव, सदाचार, शिष्टाचार।
आडम्बरपाखण्ड, ढकोसला, ढोंग, प्रपंच, दिखावा।
आँखअक्षि, नैन, नेत्र, लोचन, दृग, चक्षु, ईक्षण, विलोचन, प्रेक्षण, दृष्टि।

‘इ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

शब्द पर्यायवाची 
इन्दिरालक्ष्मी, रमा, श्री, कमला।
इच्छालालसा, कामना, चाह, मनोरथ, ईहा, ईप्सा, आकांक्षा, अभिलाषा, मनोकामना।
इन्द्रमहेन्द्र, सुरेन्द्र, सुरेश, पुरन्दर, देवराज, मधवा, पाकरिपु, पाकशासन, पुरहूत।
इन्द्राणीशची, इन्द्रवधू, महेन्द्री, इन्द्रा, पौलोमी, शतावरी, पुलोमजा।
इनकारअस्वीकृति, निषेध, मनाही, प्रत्याख्यान।
इच्छुकअभिलाषी, लालायित, उत्कण्ठित, आतुर
इशारासंकेत, इंगित, निर्देश।
इन्द्रधनुषसुरचाप, इन्द्रधनु, शक्रचाप, सप्तवर्णधनु।
इन्द्रपुरीदेवलोक, अमरावती, इन्द्रलोक, देवेन्द्रपुरी, सुरपुर।

‘ई ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

शब्द पर्यायवाची 
ईखगन्ना, ऊख, रसडंड, रसाल, पेंड़ी, रसद।
ईमानदारसच्चा, निष्कपट, सत्यनिष्ठ, सत्यपरायण।
ईश्वरपरमात्मा, परमेश्वर, ईश, ओम, ब्रह्म, अलख, अनादि, अज, अगोचर, जगदीश।
ईर्ष्यामत्सर, डाह, जलन, कुढ़न, द्वेष, स्पर्धा।

‘उ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

शब्द पर्यायवाची 
उचितठीक, सम्यक्, सही, उपयुक्त, वाजिब।
उत्कर्षउन्नति, उत्थान, अभ्युदय, उन्मेष।
उत्पातदंगा, उपद्रव, फ़साद, हुड़दंग, गड़बड़, उधम।
उत्सवसमारोह, आयोजन, पर्व, त्योहार, मंगलकार्य, जलसा।
उत्साहसमारोह, आयोजन, पर्व, त्योहार, मंगलकार्य, जलसा।
उत्सुकआतुर, उत्कण्ठित, व्यग्र, उत्कर्ण, रुचि, रुझान।
उदारउदात्त, सहृदय, महामना, महाशय, दरियादिल।
उदाहरणमिसाल, नमूना, दृष्टान्त, निदर्शन, उद्धरण।
उद्देश्यप्रयोजन, ध्येय, लक्ष्य, निमित्त, मकसद, हेतु।
उद्यततैयार, प्रस्तुत, तत्पर।
उन्मूलननिरसन, अन्त, उत्सादन।
उपकार(1) परोपकार, अच्छाई, भलाई, नेकी। (ii) हित, उद्धार, कल्याण
उपस्थितविद्यमान, हाज़िर, प्रस्तुत।
उत्कृष्टउत्तम, श्रेष्ठ, प्रकृष्ट, प्रवर।
उपमातुलना, मिलान, सादृश्य, समानता।
उपासनापूजा, आराधना, अर्चना, सेवा।।
उद्यमपरिश्रम, पुरुषार्थ, श्रम, मेहनत।
उजाला–प्रकाश, आलोक, प्रभा, ज्योति।
उपाययुक्ति, ढंग, तरकीब, तरीका, यत्न, जुगत।

 

उपयुक्तउचित, ठीक, वाज़िब, मुनासिब, वांछनीय।
उल्टाप्रतिकूल, विलोम, विपरीत, विरुद्धा.
उजाड़निर्जन, वीरान, सुनसान, बियावान।
उग्रतेज़, प्रबल, प्रचण्ड
उन्नतिप्रगति, तरक्की, विकास, उत्थान, बढ़ोतरी, उठान, उत्क्रमण, चढ़ाव, आरोह
उपवासनिराहार, व्रत, अनशन, फाँका, लंघन।
उपेक्षाउदासीनता, विरक्ति, अनासक्ति, विराग, उदासीन, उल्लंघन।
उपहारभेंट, सौगात, तोहफ़ा।
उपालम्भउलाहना, शिकवा, शिकायत, गिला।
उल्लूउलूक, लक्ष्मीवाहन, कौशिक

‘ऊ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

शब्द पर्यायवाची 
ऊँचाउच्च, शीर्षस्थ, उन्नत, उत्तुंग।
ऊर्जाओज, स्फूर्ति, शक्ति।
ऊसरअनुर्वर, सस्यहीन, अनुपजाऊ, बंजर, रेत, रेह।
ऊष्माउष्णता, तपन, ताप, गर्मी।
ऊँटलम्बोष्ठ, महाग्रीव, क्रमेलक, उष्ट्र।
ऊँघतंद्रा, ऊँचाई, झपकी, अर्द्धनिद्रा, अलसाई।

 

‘ऋ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

 

शब्द पर्यायवाची 
ऋषिमुनि, मनीषी, महात्मा, साधु, सन्त, संन्यासी, मन्त्रदृष्टा।
ऋद्धिबढ़ती, बढ़ोतरी, वृद्धि, सम्पन्नता, समृद्धि।

 

‘ए’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द 

 

शब्द पर्यायवाची 
एकताएका, सहमति, एकत्व, मेल –जोल, समानता, एकरूपता, एकसूत्रता, ऐक्य, अभिन्नता।
एहसानआभार, कृतज्ञता, अनुग्रह।
एकांतसुनसान, शून्य, सूना, निर्जन, विजन।
एकाएकअकस्मात, अचानक, सहसा, एकदम।

 

‘ऐ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
ऐशविलास, ऐयाशी, सुख –चैन।
ऐश्वर्यवैभव, प्रभुता, सम्पन्नता, समृद्धि, सम्पदा।
ऐच्छिकस्वेच्छाकृत, वैकल्पिक, अख्तियारी।
ऐबखोट, दोष, बुराई, अवगुण, कलंक, खामी, कमी, त्रुटि।

 

‘ओ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
ओजदम, ज़ोर, पराक्रम, बल, शक्ति, ताकत।
ओझलअन्तर्ध्यान, तिरोहित, अदृश्य, लुप्त, गायब।
ओसतुषार, हिमकण, हिमसीकर, हिमबिन्दु, तुहिनकण।
ओंठहोंठ, अधर, ओष्ठ, दन्तच्छद, रदनच्छद, लब।

 

‘औ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
और(i) अन्य, दूसरा, इतर, भिन्न (ii) अधिक, ज़्यादा (ii) एवं, तथा।
औषधिदवा, दवाई, भेषज, औषध

 

‘क’ से शुरू होने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
कपड़ाचीर, वस्त्र, वसन, अम्बर, पट, पोशाक चैल, दुकूल।
कमलसरोज, सरोरुह, जलज, पंकज, नीरज, वारिज, अम्बुज, अम्बोज, अब्ज, सतदल, अरविन्द, कुवलय, अम्भोरुह, राजीव, नलिन, पद्म, तामरस, पुण्डरीक, सरसिज, कंज।
कर्णअंगराज, सूर्यसुत, अर्कनन्दन, राधेय, सूतपुत्र, रविसुत, आदित्यनन्दन।
कलीमुकुल, जालक, ताम्रपल्लव, कलिका, कुडमल, कोरक, नवपल्लव, अँखुवा, कोंपल, गुंचा।
कल्पवृक्षकुमारिका, बालिका, किशोरी, बाला।
कन्याकुमारिका, बालिका, किशोरी, बाला।
कठिनदुर्बोध, जटिल, दुरूह।
कंगालनिर्धन, गरीब, अकिंचन, दरिद्र।
कमज़ोरदुर्बल, निर्बल, अशक्त, क्षीण।
कुटिलछली, कपटी, धोखेबाज़, चालबाज़।
काककाग, काण, वायस, पिशुन, करठ, कौआ।
कुत्ताकुक्कर, श्वान, शुनक, कूकुर।
कबूतरकपोत, रक्तलोचन, हारीत, पारावत।
कृत्रिमअवास्तविक, नकली, झूठा, दिखावटी, बनावटी।
कल्याणमंगल, योगक्षेम, शुभ, हित, भलाई, उपकार।
कूलकिनारा, तट, तीर।
कृषककिसान, काश्तकार, हलधर, जोतकार, खेतिहर।
क्लिष्टदुरूह, संकुल, कठिन, दुःसाध्य।
कौशलकला, हुनर, फ़न, योग्यता, कुशलता।

 

कर्मकार्य, कृत्य, क्रिया, काम, काज।
कंदरागुहा, गुफा, खोह, दरी।
कथनविचार, वक्तव्य, मत, बयाना
कटाक्षेआक्षेप, व्यंग्य, ताना, छींटाकशी।
कुरूपभद्दा, बेडौल, बदसूरत, असुन्दर।
कलंकदोष, दाग, धब्बा, लांछन, कलुषता।
कोमलमृदुल, सुकुमार, नाजुक, नरम, सौम्य, मुलायम।
किरणरश्मि, केतु, अंशु, कर, मरीचि, मखूख, प्रभा, अर्चि, पुंज।
कसकपीड़ा, दर्द, टीस, दुःख।
कोयलकोकिल, श्यामा, पिक, मदनशलाका।
कायरताभीरुता, अपौरुष, पामरता, साहसहीनता।
कंटककाँटा, शूल, खार।
कामदेवमनोज, कन्दर्प, आत्मभू, अनंग, अतनु, काम, मकरकेतु, पुष्पचाप, स्मर, मन्मथ
कार्तिकेयकुमार, पार्वतीनन्दन, शरभव, स्कन्ध, षडानन, गुह, मयूरवाहन, शिवसुत, षड्वदन।
कटुकठोर, कड़वा, तीखा, तेज़, तीक्ष्ण, चरपरा, कर्कश, रूखा, रुक्ष, परुष, कड़ा, सत्ता
किलादुर्ग, कोट, गढ़, शिविर
किंचित(i) कतिपय, कुछ एक, कई एक (ii) कुछ, अल्प, ज़रा।
किताबपुस्तक, ग्रंथ, पोथी।
किनारा(i) तट, मुहाना, तीर, पुलिन, कूल। (ii) अंचल, छोर, सिरा, पर्यन्त।
कीमतमूल्य, दाम, लागता
कुबेरराजराज, किन्नरेश, धनाधिप, धनेश, यक्षराज, धनद।
कुमुदनीनलिनी, कैरव, कुमुद, इन्दुकमल, चन्द्रप्रिया।
कृष्णनन्दनन्दन, मधुसूदन, जनार्दन, माधव, मुरारि, कन्हैया, द्वारकाधीश, गोपाल, केशव, नन्दकुमार, नन्दकिशोर, बिहारी।
कृतज्ञआभारी, उपकृत, अनुगृहीत, ऋणी, कृतार्थ, एहसानमंद।
केलारम्भा, कदली, वारण, अशुमत्फला, भानुफल, काष्ठीला।
क्रोधगुस्सा, अमर्ष, रोष, कोप, आक्रोश, ताव।
करुणादया, तरस, रहम, आत्मीयभाव।

‘ख’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
खगपक्षी, चिड़िया, पखेरू, द्विज, पंछी, विहंग, शकुनि।
खंजननीलकण्ठ, सारंग, कलकण्ठ।
खंडअंश, भाग, हिस्सा, टुकड़ा।
खलशठ, दुष्ट, धूर्त, दुर्जन, कुटिल, नालायक, अधम।
खूबसूरतसुन्दर, सुरम्य, मनोज्ञ, रूपवान, सौरम्य, रमणीक।
खूनरुधिर, लहू, रक्त, शोणित।
खम्भाखम्भ, स्तूप, स्तम्भ।
खतराअंदेशा, भय, डर, आशंका।
खतचिट्ठी, पत्र, पत्री, पाती।
खामोशनीरव, शान्त, चुप, मौन।
खीझझुंझलाहट, झल्लाहट, खीझना, चिढ़ना।

‘ग’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
गरुड़खगेश्वर, सुपर्ण, वैतनेय, नागान्तका
गौरवमान, सम्मान, महत्त्व, बड़प्पन।
गम्भीरगहरा, अथाह, अतला
गाँवग्राम, मौजा, पुरवा, बस्ती, देहात।
गृहघर, सदन, भवन, धाम, निकेतन, आलय, मकान, गेह, शाला।
गुफागुहा, कन्दरा, विवर, गह्वर।
गीदड़शृगाल, सियार, जम्बुका
गुप्तनिभृत, अप्रकट, गूढ, अज्ञात, परोक्ष।
गतिहाल, दशा, अवस्था, स्थिति, चाल, रफ़्तार।
गंगाभागीरथी, देवसरिता, मंदाकिनी, विष्णुपदी, त्रिपथगा, देवापगा, जाहनवी, देवनदी, ध्रुवनन्दा, सुरसरि, पापछालिका।
गणेशलम्बोदर, मूषकवाहन, भवानीनन्दन, विनायक, गजानन, मोदकप्रिय, जगवन्द्य, हेरम्ब, एकदन्त, गजवदन, विघ्ननाशका
गजहस्ती, सिंधुर, मातंग, कुम्भी, नाग, हाथी, वितुण्ड, कुंजर, करी, द्विपा
गधागदहा, खर, धूसर, गर्दभ, चक्रीवाहन, रासभ, लम्बकर्ण, बैशाखनन्दन, बेस
गायधेनु, सुरभि, माता, कल्याणी, पयस्विनी, गौ।
गुलाबसुमना, शतपत्र, स्थलकमल, पाटल, वृन्तपुष्प
गुनाहगलती, अधर्म, पाप, अपराध, खता, त्रुटि, कुकर्म।

 

‘घ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
घड़ाकलश, घट, कुम्भ, गागर, निप, गगरी, कुट।
घीघृत, हवि, अमृतसार।
घाटाहानि, नुकसान, टोटा।
घनजलधर, वारिद, अंबुधर, बादल, मेघ, अम्बुद, पयोद, नीरद।।
घृणाजुगुप्सा, अरुचि, घिन, बीभत्स।
घुमक्कड़रमता, सैलानी, पर्यटक, घुमन्तू, विचरण शील, यायावर।
घिनौनाघृण्य, घृणास्पद, बीभत्स, गंदा, घृणित।
घुमंतूबंजारा, घुमक्कड़

 

‘च’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
चंदनमंगल्य, मलयज, श्रीखण्ड।
चाँदीरजत, रूपा, रौप्य, रूपक
चरित्रआचार, सदाचार, शील, आचरण।
चिन्ताफ़िक्र, सोच, ऊहापोह।
चौकीदारआरक्षी, पहरेदार, प्रहरी, गारद, गश्तकार।
चोटीशृंग, तुंग, शिखर, परकोटि।
चक्रपहिया, चाक, चक्का।
चिकित्साउपचार, इलाज, दवादारू।
चतुरकुशल, नागर, प्रवीण, दक्ष, निपुण, योग्य, होशियार, चालाक, सयाना, विज्ञा
चन्द्रसोम, राकेश, रजनीश, राकापति, चाँद, निशाकर, हिमांशु, मयंक, सुधांशु, मृगांक, चन्द्रमा, कला –निधि, ओषधीश।
चाँदनीचन्द्रिका, ज्योत्स्ना, कौमुदी, कुमुदकला, जुन्हाई, अमृतवर्षिणी, चन्द्रातप, चन्द्रमरीचि।
चपलाविद्युत्, बिजली, चंचला, दामिनी, तड़िता
चश्माऐनक, उपनेत्र, सहनेत्र, उपनयन।
चाटुकारीऐनक, उपनेत्र, सहनेत्र, उपनयन।
चाटुकारीखुशामद, चापलूसी, मिथ्या प्रशंसा, चिरौरी, चमचागीरी।
चिह्नप्रतीक, निशान, लक्षण, पहचान, संकेत।

 

‘छ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
छात्रविद्यार्थी, शिक्षार्थी, शिष्य।
छायासाया, प्रतिबिम्ब, परछाई, छाँव।
छलप्रपंच, झाँसा, फ़रेब, कपट।
छटाआभा, कांति, चमक, सौन्दर्य, सुन्दरता।
छानबीनजाँच –पड़ताल, पूछताछ, जाँच, तहकीकात।
छेदछिद्र, सूराख, रंध्रा
छलीठग, छद्मी, कपटी, कैतव, धूर्त, मायावी।
छातीउर, वक्ष, वक्षःस्थल, हृदय, मन, सीना।

 

‘ज’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
जननीमाँ, माता, माई. मइया. अम्बा, अम्मा।
जीवप्राणी, देहधारी, जीवधारी।
जिज्ञासाउत्सुकता, उत्कंठा, कुतूहल।
जंगयुद्ध, रण, समर, लड़ाई, संग्राम।
जगदुनिया, संसार, विश्व, भुवन, मृत्युलोक।
जलसलिल, उदक, तोय, अम्बु, पानी, नीर, वारि, पय, अमृत, जीवक, रस, अप।
जहाज़जलयान, वायुयान, विमान, पोत, जलवाहन।
जानकीजनकसुता, वैदेही, मैथिली, सीता, रामप्रिया, जनकदुलारी, जनकनन्दिनी।
जुटानाबटोरना, संग्रह करना, जुगाड़ करना, एकत्र करना, जमा करना, संचय करना।
जोशआवेश, साहस, उत्साह, उमंग, हौसला।
जीभसूर्यतनया, सूर्यसुता, कालिंदी, अर्कजा, कृष्णा।
जमुनासूर्यतनया, सूर्यसुता, कालिंदी, अर्कजा, कृष्णा।
ज्योतिप्रभा, प्रकाश, लौ, अग्निशिखा, आलोक

 

‘झ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
झंडाध्वजा, केतु, पताका, निसान।
झरनासोता, स्रोत, उत्स, निर्झर, जलप्रपात, प्रस्रवण, प्रपात।
झुकावरुझान, प्रवृत्ति, प्रवणता, उन्मुखता।
झकोरहवा का झोंका, झटका, झोंक, बयार।
झुठमिथ्या, मृषा, अनृत, असत, असत्य।

 

‘ट’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
टीकाभाष्य, वृत्ति, विवृति, व्याख्या, भाषांतरण।
टक्करभिडंत, संघट्ट, समाघात, ठोकर।
टोलसमूह, मण्डली, जत्था, झुण्ड, चटसाल, पाठशाला।
टीससाल, कसक, शूल, शूक्त, चसक, दर्द, पीड़ा।
टेढा(i) बंक, कुटिल, तिरछा, वक्रा (ii) कठिन, पेचीदा, मुश्किल, दुर्गम।

 

टंचसूम, कृपण, कंजूस, निष्ठुर।

 

‘ठ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
ठंडशीत, ठिठुरन, सर्दी, जाड़ा, ठंडक
ठेसआघात, चोट, ठोकर, धक्का।
ठौरठिकाना, स्थल, जगह।
ठगजालसाज, प्रवंचक, वंचक, प्रतारक।
ठाठआडम्बर, सजावट, वैभवा
ठिठोलीमज़ाक, उपहास, फ़बती, व्यंग्य, व्यंग्योक्ति।
ठगीप्रतारणा, वंचना, मायाजाल, फ़रेब, जालसाज़।

 

‘ड’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
डगरबाट, मार्ग; राह, रास्ता, पथ, पंथा
डरत्रास, भीति, दहशत, आतंक, भय, खौफ़
डेरापड़ाव, खेमा, शिविर
डोरडोरी, रज्जु, तांत, रस्सी, पगहा, तन्तु।
डकैतडाकू, लुटेरा, बटमार।
डायरीदैनिकी, दैनन्दिनी, रोज़नामचा।

 

‘ढ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
ढीठधृष्ट, प्रगल्भ, अविनीत, गुस्ताख।
ढोंगस्वाँग, पाखण्ड, कपट, छल।
ढंगपद्धति, विधि, तरीका, रीति, प्रणाली, करीना।
ढाढ़सआश्वासन, तसल्ली, दिलासा, धीरज, सांत्वना।
ढोंगीपाखण्डी, बगुला भगत, रंगासियार, कपटी, छली।

 

‘त’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
तनशरीर, काया, जिस्म, देह, वपु।
तपस्यासाधना, तप, योग, अनुष्ठान।
तरंगहिलोर, लहर, ऊर्मि, मौज, वीचि।
तरुवृक्ष, पेड़, विटप, पादप, द्रुम, दरख्त।
तलवारअसि, खडग, सिरोही, चन्द्रहास, कृपाण, शमशीर, करवाल, करौली, तेग।
तमअंधकार, ध्वान्त, तिमिर, अँधेरा, तमसा।
तरुणीयुवती, मनोज्ञा, सुंदरी, यौवनवक्षी, प्रमदा, रमणी।
तारानखत, उड्डगण, नक्षत्र, तारका
तम्बूडेरा, खेमा, शिविर।
तस्वीरचित्र, फोटो, प्रतिबिम्ब, प्रतिकृति, आकृति।
तालाबजलाशय, सरोवर, ताल, सर, तड़ाग, जलधर, सरसी, पद्माकर, पुष्कर
तारीफ़बड़ाई, प्रशंसा, सराहना, प्रशस्ति, गुणगाना
तीरनाराच, बाण, शिलीमुख, शर, सायक।
तोतासुवा, शुक, दाडिमप्रिय, कीर, सुग्गा, रक्ततुंड।
तत्परतैयार, कटिबद्ध, उद्यत, सन्नद्ध।
तन्मयमग्न, तल्लीन, लीन, ध्यानमग्न।
तालमेलसमन्वय, संगति, सामंजस्य।
तरकारीशाक, सब्जी, भाजी।
तूफानझंझावात, अंधड़, आँधी, प्रभंजना

 

त्रुटिअशुद्धि, भूल-चूक, गलती।

 

‘थ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
थकानक्लान्ति, श्रान्ति, थकावट, थकन।
थोड़ाकम, ज़रा, अल्प, स्वल्प, न्यून।
थाहअन्त, छोर, सिरा, सीना।
थोथापोला, खाली, खोखला, रिक्त, छूछा।
थलधरती, ज़मीन, पृथ्वी, भूतल, भूमि।

 

‘द’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
दर्पणशीशा, आइना, मुकुर, आरसी।
दासचाकर, नौकर, सेवक, परिचारक, परिचर, किंकर, गुलाम, अनुचर।
दुःखक्लेश, खेद, पीड़ा, यातना, विषाद, यन्त्रणा, क्षोभ, कष्ट
दूधपय, दुग्ध, स्तन्य, क्षीर, अमृत।
देवतासुर, आदित्य, अमर, देव, वसु।
दोस्तसखा, मित्र, स्नेही, अन्तरंग, हितैषी, सहचर।
द्रोपदीश्यामा, पाँचाली, कृष्णा, सैरन्ध्री, याज्ञसेनी, द्रुपदसुता, नित्ययौवना।
दासीबाँदी, सेविका, किंकरी, परिचारिका।
दीपकआदित्य, दीप, प्रदीप, दीया।
दुर्गासिंहवाहिनी, कालिका, अजा, भवानी, चण्डिका, कल्याणी, सुभद्रा, चामुण्डा।
दिव्यअलौकिक, स्वर्गिक, लोकातीत, लोकोत्तर।
दीपावलीदीवाली, दीपमाला, दीपोत्सव, दीपमालिका।
दामिनीबिजली, चपला, तड़ित, पीत –प्रभा, चंचला, विजय, विद्युत्, सौदामिनी।
देहतन, रपु, शरीर, घट, काया, गात, कलेवर, तनु, मूर्ति।
दुर्लभअलम्भ, नायाब, विरल, दुष्प्राप्य।
दर्शनभेंट, साक्षात्कार, मुलाकाता
दंगाउपद्रव, फ़साद, उत्पात, उधम।।
द्वेषबैर, शत्रुता, दुश्मनी, खार, ईर्ष्या, जलन, डाह, मात्सर्य।
दरवाज़ाकिवाड़, पल्ला, कपाट, द्वार।
दाईधाया, धात्री, अम्मा, सेविका।
देवालयदेवमन्दिर, देवस्थान, मन्दिर।
दृढ़पुष्ट, मज़बूत, पक्का, तगड़ा।
दुर्गमअगम्य, विकट, कठिन, दुस्तर।
द्विजब्राह्मण, ब्रह्मज्ञानी, वेदविद्, पण्डित, विप्रा
दिनांकतारीख, तिथि, मिति।

‘ध’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
धनुषचाप, धनु, शरासन, पिनाक, कोदण्ड, कमान, विशिखासन।
धीरजधीरता, धीरत्व, धैर्य, धारण, धृति।
धरतीधरा, धरणी, पृथ्वी, क्षिति, वसुधा, अवनी, मेदिनी।
धवलश्वेत, सफ़ेद, उजला।
धुंधकुहरा, नीहार, कुहासा।
ध्वस्तनष्ट, भ्रष्ट, भग्न, खण्डित।
धूलरज, खेहट, मिट्टी, गर्द, धूलिा
धंधादृढ़, अटल, स्थिर, निश्चित।
धनुर्धररोज़गार, व्यापार, कारोबार, व्यवसाय
धाकधन्वी, तीरंदाज़, धनुषधारी, निषंगी।
धक्कारोब, दबदबा, धौंस। टक्कर, रेला, झोंका।

‘न’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
नदीसरिता, दरिया, अपगा, तटिनी, सलिला, स्रोतस्विनी, कल्लोलिनी, प्रवाहिणी।
नमकलवण, लोन, रामरस, नोन।
नया‘नवीन, नव्य, नूतन, आधुनिक, अभिनव, अर्वाचीन, नव, ताज़ा।
नाश(i) समाप्ति, अवसान (i) विनाश, संहार, ध्वंस, नष्ट –भ्रष्ट।
नित्यहमेशा, रोज़, सनातन, सर्वदा, सदा, सदैव, चिरंतन, शाश्वत।
नियमविधि, तरीका, विधान, ढंग, कानून, रीति।
नीलकमलइंदीवर, नीलाम्बुज, नीलसरोज, उत्पल, असितकमल, कुवलय, सौगन्धित।
नौकातरिणी, डोंगी, नाव, जलयान, नैया, तरी।
नारीस्त्री, महिला, रमणी, वनिता, वामा, अबला, औरत।
निन्दाअपयश, बदनामी, बुराई, बदगोई।
नैसर्गिकप्राकृतिक, स्वाभाविक, वास्तविक
नरेशनरेन्द्र, राजा, नरपति, भूपति, भूपाल
निष्पक्षउदासीन, अलग, निरपेक्ष, तटस्थ।
नियतिभाग्य, प्रारब्ध, विधि, भावी, दैव्य, होनी।
नक्षत्रतारा, सितारा, खद्योत, तारक
नागसर्प, विषधर, भुजंग, व्याल, फणी, फणधर, उरग।
नगभूधर, पहाड़, पर्वत, शैल, गिरि।
नरकयमपुर, यमलोक, जहन्नुम, दौजख।
निधिकोष, खज़ाना, भण्डार।
नग्ननंगा, दिगम्बर, निर्वस्त्र, अनावृत।
नीरसरसहीन, फीका, सूखा, स्वादहीन।
नीरवमौन, चुप, शान्त, खामोश, निःशब्द।
निरर्थकबेमानी, बेकार, अर्थहीन, व्यर्थी
निष्ठाश्रद्धा, आस्था, विश्वास
निर्णयनिष्कर्ष, फ़ैसला, परिणाम।
निष्ठुरनिर्दय, निर्मम, बेदर्द, बेरहमा

 https://kidstar1.blogspot.com/

‘प’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
पत्थरपाहन, प्रस्तर, संग, अश्म, पाषाण।
पतिस्वामी, कान्त, भर्तार, बल्लभ, भर्ता, ईश।
पत्नीदुलहिन, अर्धांगिनी, गृहिणी, त्रिया, दारा, जोरू, गृहलक्ष्मी, सहधर्मिणी, सहचरी, जाया।
पथिकराही, बटाऊ, पंथी, मुसाफ़िर, बटोही।
पण्डितविद्वान्, सुधी, ज्ञानी, धीर, कोविद, प्राज्ञा
परशुरामभृगुसुत, जामदग्न्य, भार्गव, परशुधर, भृगुनन्दन, रेणुकातनय।
पर्वतपहाड़, अचल, शैल, नग, भूधर, मेरू, महीधर, गिरि।
पवनसमीर, अनिल, मारुत, वात, पवमान, वायु, बयार।
पवित्रपुनीत, पावन, शुद्ध, शुचि, साफ़, स्वच्छ
पार्वतीभवानी, अम्बिका, गौरी, अभया, गिरिजा, उमा, सती, शिवप्रिया।
पिताजनक, बाप, तात, गुरु, फ़ादर, वालिद।
पुत्रतनय, आत्मज, सुत, लड़का, बेटा, औरस, पूता
परिणयशादी, विवाह, पाणिग्रहण।
पूज्यआराध्य, अर्चनीय, उपास्य, वंद्य, वंदनीय, पूजनीय।
पुत्रीतनया, आत्मजा, सुता, लड़की, बेटी, दुहिता।
पृथ्वीवसुधा, वसुन्धरा, मेदिनी, मही, भू, भूमि, इला, उर्वी, ज़मीन, क्षिति, धरती, धात्री।
प्रकाशचमक, ज्योति, द्युति, दीप्ति, तेज़, आलोक।
प्रभातसवेरा, सुबह, विहान, प्रातःकाल, भोर, ऊषाकाला
प्रथाप्रचलन, चलन, रीति –रिवाज़, परम्परा, परिपाटी, रूढ़ि।
प्रलयकयामत, विप्लव, कल्पान्त, गज़ब
प्रसिद्धमशहूर, नामी, ख्यात, नामवर, विख्यात, प्रख्यात, यशस्वी, मकबूला
प्रार्थनाविनय, विनती, निवेदन, अनुरोध, स्तुति, अभ्यर्थना, अर्चना, अनुनय।
प्रियाप्रियतमा, प्रेयसी, सजनी, दिलरुबा, प्यारी।
प्रेमप्रीति, स्नेह, दुलार, लाड़ –प्यार, ममता, अनुराग, प्रणय।
पैरपाँव, पाद, चरण, गोड़, पग, पद, पगु, टाँग
प्रभाछवि, दीप्ति, द्युति, आभा।
पंथराह, डगर, पथ, मार्ग।
परतन्त्रपराधीन, परवश, पराश्रित।
परिवारकुल, घराना, कुटुम्ब, कुनबा।
परछाईप्रतिच्छाया, साया, प्रतिबिम्ब, छाया, छवि।
पक्षीविहग, निहंग, खग, अण्डज़, शकुन्त।
पलक्षण, लम्हा, दमा
पश्चात्तापअनुताप, पछतावा, ग्लानि, संताप।
पाशजालबंधन, फंदा, बंधन, जकड़न।
परागरंज, पुष्परज, कुसुमरज, पुष्पधूलि।
परिवर्तनक्रांति, हेर –फेर, बदलाव, तब्दीली।
पड़ोसीहमसाया, प्रतिवासी, प्रतिवेशी।
पुरातनप्राचीन, पूर्वकालीन, पुराना।
पूजाआराधना, अर्चना, उपासना।
प्रकांडअतिशय, विपुल, अधिक, भारी।।
प्रज्ञाबुद्धि, ज्ञान, मेधा, प्रतिभा।
प्रचण्डभीषण, उग्र, भयंकर।
प्रणयस्नेह, अनुराग, प्रीति, अनुरक्ति।
प्रतापप्रभाव, धाक, बोलबाला, इकबाल।
प्रतिज्ञाप्रण, वचन, वायदा।
प्रेक्षागारनाट्यशाला, रंगशाला, अभिनयशाला, प्रेक्षागृह।
प्रौढ़अधेड़, प्रबुद्ध।
पल्लवकिसलय, घर्ण, पत्ती, पात, कोपल, फुनगी।
पांडुलिपिहस्तलिपी, मसौदा, पांडुलेख।

‘फ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
फणीसर्प, साँप, फणधर, नाग, उरग।
फ़ौरनतत्काल, तत्क्षण, तुरन्ता
फूलसुमन, कुसुम, गुल, प्रसून, पुष्प, पुहुप, मंजरी, लतांता
फौज़सेना, लश्कर, पल्टन, वाहिनी, सैन्य।
फणीन्द्रशेषनाग, वासुकी, उरगाधिपति, सर्पराज, नागराज।

‘ब’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
बलरामहलधर, बलवीर, रेवतीरमण, बलभद्र, हली, श्यामबन्धु।
बागउपवन, वाटिका, उद्यान, निकुंज, फुलवाड़ी, बगीचा।
बन्दरकपि, वानर, मर्कट, शाखामृग, कीश।
बट्टाघाटा, हानि, टोटा, नुकसान।
बलिदानकुर्बानी, आत्मोत्सर्ग, जीवनदान।
बंजरऊसर, परती, अनुपजाऊ, अनुर्वर।
बिछोहवियोग, जुदाई, बिछोड़ा, विप्रलंभ।
बियावाननिर्जन, सूनसान, वीरान, उजाड़
बंकटेढ़ा, तिर्यक्, तिरछा, वक्र
बहुतज़्यादा, प्रचुर, प्रभूत, विपुल, इफ़रात, अधिक।
बुद्धिप्रज्ञा, मेधा, ज़ेहन, समझ, अकल, गति।
ब्रह्माविधि, चतुरानन, कमलासन, विधाता, विरंचि, पितामह, अज, प्रजापति, स्वयंभू।
बादलमेघ, पयोधर, नीरद, वारिद, अम्बुद, बलाहक, जलधर, घन, जीमूत।
बालकेश, अलक, कुन्तल, रोम, शिरोरूह, चिकुर।
बिजलीतड़ित, दामिनी, विद्युत, सौदामिनी, चंचला, बीजुरी।
बसंतऋतुराज, ऋतुपति, मधुमास, कुसुमाकर, माधव
बाणतीर, तोमर, विशिख, शिलीमुख, नाराच, शर, इषु।
बारिशपावस, वृष्टि, वर्षा, बरसात, मेह, बरखा।
बालिकाबाला, कन्या, बच्ची, लड़की, किशोरी।

‘भ’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
भगवानपरमेश्वर, परमात्मा, सर्वेश्वर, प्रभु, ईश्वर।
भगिनीदीदी, जीजी, बहिन
भारतीसरस्वती, ब्राह्मी, विद्या देवी, शारदा, वीणावादिनी।
भालललाट, मस्तक, माथा, कपाल।
भरोसासहारा, अवलम्ब, आश्रय, प्रश्रय।
भास्करचमकीला, आभामय, दीप्तिमान, प्रकाशवान।
भुगतानभरपाई, अदायगी, बेबाकी।
भोलासीधा, सरल, निष्कपट, निश्छल।
भूखाबुभुक्षित, क्षुधातुर, क्षुधालु, क्षुधात।
भँवराभ्रमर, ग, मधुकर, मधुप, अलि, द्विरेफ।
भाईअग्रज, अनुज, सहोदर, तात, भइया, बन्धु।
भाँडविदूषक, मसखरा, जोकर।
भिक्षुकभिखमंगा, भिखारी, याचक

‘म’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
मछलीमीन, मत्स्य, सफरी, झष, जलजीवन।
मज़ाकदिल्लगी, उपहास, हँसी, मखौल, मसखरी, व्यंग्य, छींटाकशी।
मदिराशराब, हाला, आसव, मद्य, सुरा।
महादेवशंकर, शंभू, शिव, पशुपति, चन्द्रशेखर, महेश्वर, भूतेश, आशुतोष, गिरीश
मक्खननवनीत, दधिसार, माखन, लौनी।
मंगनीवाग्दान, फलदान, सगाई।
मनीषीपण्डित, विचारक, ज्ञानी, विद्वान्।
मुँहमुख, आनन, बदन।
मित्रसखा, दोस्त, सहचर, सुहृद।
माँमातु, माता, मातृ, मातरि, मैया, महतारी, अम्ब, जननी, जनयित्री, जन्मदात्री।
मेघधराधर, घन, जलचर, वारिद, जीमूत, बादल, नीरद, पयोधर, जगलीवन, अम्बुद।
मैनासारिका, चित्रलोचना, कलहप्रिया।
मंथनबिलोना, विलोड़न, आलोड़न।
महकपरिमल, वास, सुवास, खुशबू, सुगंध, सौरभ।
मृत्युदेहावसान, देहान्त, पंचतत्वलीन, निधन, मौत, इंतकाल।
माँझीमल्लाह, नाविक, केवट।
मायाछल, छलना, प्रपंच, प्रतारणा।
माधुरीमाधुर्य, मिठास, मधुरता।
मानवमनुज, मनुष्य, मानुष, नर, इंसान।

 

मोतीसीपिज, मौक्तिक, मुक्ता, शशिप्रभा।
मेंदकंदादुर, दर्दुर, मण्डूक, वर्षाप्रिय, भेका
मोरमयूर, नीलकण्ठ, शिखी, केकी, कलापी।
मोक्षमुक्ति, निर्वाण, कैवल्य, परमधाम, परमपद, अपवर्ग, सदगति।
मंदिरदेवालय, देवस्थान, देवगृह, ईशगृह।
मधुशहद, बसंत –ऋत. भसमासव, मकरंद, पुष्पासव।

‘य’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
यमसूर्यपुत्र, धर्मराज, श्राद्धदेव, कीनाश, शमन, दण्डधर, यमुनाभ्राता।
यत्नप्रयत्न, चेष्टा, उद्यम
यामिनीनिशा, रजनी, राका, विभावरी।
योग्यकुशल, सक्षम, कार्यक्षम, काबिला
यात्राभ्रमण, देशाटन, पर्यटन, सफ़र, घूमना।
यादसुधि, स्मृति, ख्याल, स्मरण।
यंत्रऔज़ार, कल, मशीन।
यतीसंन्यासी, वीतरागी, वैरागी।
युद्धरण, जंग, समर, लड़ाई, संग्राम।
याचिकाआवेदन –पत्र, अभ्यर्थना, प्रार्थना पत्र।

‘र’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
रक्तखून, लहू, रुधिर, शोणित, लोहित, रोहित।
राधाब्रजरानी, हरिप्रिया, राधिका, वृषभानुजा।
रानीराज्ञी, महिषी, राजपत्नी।
रावणलंकेश, दशानन, दशकंठ, दशकंधर, लंकाधिपति, दैत्येन्द्र।
राज्यपालप्रान्तपति, सूबेदार, गवर्नर।
रायमत, सलाह, सम्मति, मंत्रणा, परामर्श
रूढ़िप्रथा, दस्तूर, रस्म।
रक्षाबचाव, संरक्षण, हिफ़ाजत, देखरेख।
रमाकमला, इन्दिरा, लक्ष्मी, हरिप्रिया, समुद्रजा, चंचला, क्षीरोदतनया, पद्मा, श्री, भार्गवी।
रसनाजीभ, जबान, रसेन्द्रिय, जिह्वा, रसीका।
रविवारइतवार, आदित्य –वार, सूर्यवार, रविवासर।
राजानरेन्द्र, नरेश, नृप, भूपाल, राव, भूप, महीप, नरपति, सम्राट।
रामचन्द्ररघुवर, रघुनाथ, सीतापति, कौशल्यानन्दन, अमिताभ, राघव, रघुराज, अवधेश
रातरैन, रजनी, निशा, विभावरी, यामिनी, तमी, तमस्विनी, शर्वरी, विभा, क्षपा, रात्रि
रिपुबैरी, दुश्मन, विपक्षी, विरोधी, प्रतिवादी, अमित्र, शत्रु।
रोनाविलाप, रोदन, रुदन, क्रंदन, विलपन।


‘ल’ से आने वाले 
पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
लक्ष्मणअनंत, लखन, सौमित्र।
लग्नसंलग्न, सम्बद्ध, संयुक्ता
लज्जाशर्म, हया, लाज, व्रीडा।
लहरलहरी, हिलोर, तरंग, उर्मि।
लालसातृष्णा, अभिलाषा, लिप्सा, लालच।
लगातारसतत, निरन्तर, अजस्र, अनवरत।
लताबेल, वल्लरी, लतिका, प्रतान, वीरुध।
लघुथोड़ा, न्यून, हल्का, छोटा।
लक्ष्मीश्री, कमला, रमा, पद्मा, हरिप्रिया, क्षीरोद, इन्दिरा, समुद्रजा।

‘व’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
वर्षाबरसात, मेह, बारिश, पावस, चौमास।
वक्षसीना, छाती, वक्षस्थल, उदरस्थला
वनअरण्य, अटवी, कानन, विपिन।
वस्त्रपरिधान, पट, चीर, वसन, कपड़ा, पोशाक, अम्बर।
विकारविकृति, दोष, बुराई, बिगाड़!
विषगरल, माहुर, हलाहल, कालकूट, ज़हर।
विरुदप्रशस्ति, कीर्ति, यशोगान, गुणगान।
विविधनाना, प्रकीर्ण, विभिन्न।
विभोरमस्त, मुग्ध, मग्न, लीना
विप्रभूदेव, ब्राह्मण, महीसुर, पुरोहित, पण्डित।
विभाप्रभा, आभा, कांति, शोभा।
विशारदपण्डित, ज्ञानी, विशेषज्ञ, सुधी।
विलासआनन्द, भोग, सन्तुष्टि, वासना।
व्यसनलत, वान, टेक, आसक्ति।
वृक्षद्रुम, पादप, तरु, विटप।
विवादअनबन, झगड़ा, तकरार, बखेरा।
वंकटेढ़ा, वक्र, कुटिल।
विपरीतउलटा, प्रतिकूल, खिलाफ़, विरुद्ध।
व्रणघाव, फोड़ा, ज़ख्म, नासूर।
वेश्यागणिका, वारांगना, पतुरिया, रंडी, तवायफ़
वसन्तमधुमास, ऋतुराज, माधव, कुसुमाकर, कामसखा, मधुऋतु।
विद्याज्ञान, शिक्षा, गुण, इल्म, सरस्वती।
विधिशैली, तरीका, नियम, रीति, पद्धति, प्रणाली, चाल।
विमलस्वच्छ, निर्मल, पवित्र, पावन, विशुद्ध।
विष्णुनारायण, केशव, गोविन्द, माधव, जनार्दन, विशम्भर, मुकुन्द, लक्ष्मीपति, कमलापति।

 

‘श’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
शपथकसम, प्रतिज्ञा, सौगन्ध, हलफ़, सौं।
शहदमधु, मकरंद, पुष्परस, पुष्पासव।
शिष्टशालीन, भद्र, संभ्रान्त, सौम्य, सज्जन, सभ्य।
शेरसिंह, नाहर, केहरि, वनराज, केशरी, मृगेन्द, शार्दूल, व्याघ्र।
शिरानाड़ी, धमनी, नस।
शुभमंगल, कल्याणकारी, शुभंकर।
शिक्षानसीहत, सीख, तालीम, प्रशिक्षण, उपदेश, शिक्षण, ज्ञान।
श्वेतसफ़ेद, धवल, शुक्ल, उजला, सिता
शंकरशिव, उमापति, शम्भू, भोलेनाथ, त्रिपुरारि, महेश, देवाधिदेव, कैलाशपति, आशुतोष
शाश्वतसर्वकालिक, अक्षय, सनातन, नित्य।
शिकारीआखेटक, लुब्धक, बहेलिया, अहेरी, व्याध
श्मशानमरघट, मसान, दाहस्थल।

 

‘ष’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

 

शब्द पर्यायवाची 
षड्यंत्रसाज़िश, दुरभिसंधि, अभिसंधि, कुचक्र

 https://kidstar1.blogspot.com/

‘स’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
सबअखिल, सम्पूर्ण, सकल, सर्व, समस्त, समग्र, निखिल।
संकल्पअन्त, नाश, समाप्ति, ध्वंसा
संग्रहसंकलन, संचय, जमावा
संन्यासीबैरागी, दंडी, विरत, परिव्राजका
सजगसतर्क, चौकस, चौकन्ना, सावधान।
संहारअन्त, नाश, समाप्ति, ध्वंसा
समसामयिकसमकालिक, समकालीन, समवयस्क, वर्तमान।
समीक्षाविवेचना,आलोचना, निरूपण।
समुद्रनदीश, वारीश, रत्नाकर, उदधि, पारावार।
सखीसहेली, सहचरी, सैरंध्री।
सज्जनभद्र, साधु, पुंगव, सभ्य, कुलीन।
संसारविश्व, दुनिया, जग, जगत्, इहलोक।
समाप्तिइतिश्री, इति, अंत, समापन।
साररस, सत्त, निचोड़, सत्त्व।
स्तनपयोधर, छाती, कुच, उरस, उरोज।
सुन्दरीललिता, सुनेत्रा, सुनयना, विलासिनी, कामिनी।
सूचीअनुक्रम, अनुक्रमणिका, तालिका, फेहरिस्त, सारणी।
स्वर्णसुवर्ण, सोना, कनक, हिरण्य, हेम।
स्वर्गसुरलोक, धुलोक, बैकुंठ, परलोक, दिव।
स्वच्छन्दनिरंकुश, स्वतन्त्र, निबंध।
स्वावलम्बनआत्माश्रय, आत्मनिर्भरता, स्वाश्रय।
स्नेहप्रेम, प्रीति, अनुराग, प्यार, मोहब्बत, इश्क।
समुद्रसागर, रत्नाकर, पयोधि, नदीश, सिन्धु, जलधि, पारावार, वारीश, अर्णव, अब्धि।
सरस्वतीभारती, शारदा, वीणापाणि, गिरा, वाणी, महाश्वेता, श्री, भाष, वाक्, हंसवाहिनी, ज्ञानदायिनी।
सूर्यसूरज, दिनकर, दिवाकर, भास्कर, रवि, नारायण, सविता, कमलबन्धु, आदित्य, प्रभाकर, मार्तण्ड।
सम्पूर्णपूर्ण, समग्र, सारा, पूरा, मुकम्मल।
सर्पभुजंग, अहि, विषधर, व्याल, फणी, उरग, साँप, नाग, अहि।
सुरपुरसुलोक, स्वर्गलोक, हरिधाम, अमरपुर, देवराज्य, स्वर्ग।
सेठमहाजन, सूदखोर, साहूकार, ब्याजजीवी, पूँजीपति, मालदार, धनवान, धनी, ताल्लुकदार।
संध्यानिशारंभ, दिनावसान, दिनांत, सायंकाल, गोधूलि, साँझ।
स्तुतिप्रार्थना, पूजा, आराधना, अर्चना।

‘ह’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
हंसमुक्तमुक, मराल, सरस्वतीवाहन।
हाँसीस्मिति, मुस्कान, हास्य।
हितकल्याण, भलाई, भला, उपकार।
हकअधिकार, स्वत्व, दावा, फर्ज़, उचित पक्ष।
हिमालयहिमगिरि, हिमाद्रि, गिरिराज, शैलेन्द्र।
हनुमान्पवनसुत, महावीर, आंजनेय, कपीश, बजरंगी, मारुतिनन्दन, बजरंग।
हाथकर, हस्त, पाणि, भुजा, बाहु, भुजाना
हाथीगज, कुंजर, वितुण्ड, मतंग, नाग, द्विरद।
हार(i) पराजय, पराभव, शिकस्त, मात। (ii) माला, कंठहार, मोहनमाला, अंकमालिका।
हिमतुषार, तुहिन, नीहार, बर्फी
हिरनमृग, हरिण, कुरंग, सारंग।
होशियारसमझदार, पटु, चतुर, बुद्धिमान, विवेकशील।
हेमस्वर्ण, सोना, कंचन।
हरिबंदर, इन्द्र, विष्णु, चंद्र, सिंह।

 ‘क्ष’ से आने वाले पर्यायवाची शब्द

शब्द पर्यायवाची 
क्षेत्रप्रदेश, इलाका, भू –भाग, भूखण्ड।
क्षणभंगुरअस्थिर, अनित्य, नश्वर, क्षणिका
क्षयतपेदिक, यक्ष्मा, राजरोग।
क्षुब्धव्याकुल, विकल, उद्विग्न।
क्षमताशक्ति, सामर्थ्य, बल, ताकत।
क्षीणदुर्बल, कमज़ोर, बलहीन, कृश
क्षमारहितअक्षम, अशक्त, असमर्थ, क्षमाशून्य।
क्षमाशीलक्षम, क्षमी, क्षमावान, क्षमित, क्षमिता, तितिक्षु, प्रभूष्णु, शक्त, शान्तियुक्त, सह, सहन, सहिष्णु।
क्षत्राणीक्षत्राणी, क्षत्रिय पत्नी, क्षत्रिया, क्षत्रियाणी, क्षत्रियी, क्षत्री पत्नी, महारानी, राजपत्नी, रानी, वीरपत्नी, वीरमाता, वीरस्नुषा, वीरा ।
क्षणअदिष्ट, अवसर, उत्सव, काल, घड़ी, छन, छिन, मौका, दण्ड, निमेष, प्रसंग, पल, बेला, मुहूर्त, वक्त, विरियाँ, समय, समय भाग ।
क्षतआघात, काटना, क्षति, घायल, घाव, जख्म, नाश, पीड़ित, मारना, फोड़ा, व्रण ।
क्षत्रियक्षत्र, क्षत्री, द्विजलिंगी, नाभि, नृप, पार्थिव, बाहुज, मूर्द्धक, मूद्र्धाभिषिक्त, राजन्य, राजा, वर्म, विराज, विराट, वीर, सार्वभौम।
क्षितिजअंबरांत, अंबरारंभ, आकाश, आकाश रेख, आकाश षीर्ष, उत्कर्ष, उफुक, उर्ध्वबिन्दु, केंचुआ, खमध्य, खस्वस्तिक, चक्षुपथ, चरमबिन्दु, चोटी, ध्वनिगाही आकाश, नभशीर्ष, निकट आकाश, पराकाष्ठा, पराकोटि, पृथ्वीय आकाश, मंगल ग्रह, दिगंत, दिशान्त, दिशामण्डल, नरकासुर, पेड़, वातावरण, वियत, वृक्ष, शफ़क, शब्दवाही आकाश, शिरोबिन्दु, शीर्षाकाश, सुबिन्दु।
क्षतिक्षय, घाटा, नाश, हानि, नुकसान।
क्षरअज्ञान, जल, जीवात्मा, नाशवान्, मेघ, शरीर।
क्षितिआवास, क्षय, गोरोचन, जगह, पृथ्वी, प्रलय-काल ।

 https://kidstar1.blogspot.com/

No comments:

Post a Comment

Math's symbols